Adenowirusy – objawy, drogi zakażenia, diagnostyka i leczenie

Adenowirusy to rodzina powszechnie występujących wirusów DNA, które najczęściej wywołują u ludzi łagodne infekcje o przebiegu przeziębieniowym lub grypopodobnym¹². Istnieje wiele (ponad 50) typów adenowirusów zdolnych do zakażania człowieka. W zależności od typu mogą one powodować zakażenia różnych układów: najczęściej oddechowego, ale także pokarmowego, oka (zapalenie spojówek), a rzadziej układu moczowego czy nerwowego¹. U zdrowych osób, zwłaszcza dzieci, infekcje adenowirusowe zwykle mają charakter samoograniczający się (ustępują samoistnie) i nie pozostawiają powikłań². Warto jednak pamiętać, że adenowirusy mogą zakażać ludzi w każdym wieku i o każdej porze roku – nie występuje tu ścisła sezonowość jak np. przy grypie¹. U niektórych osób zakażenie może przebiegać bezobjawowo, ale mimo to mogą one wydalać wirusa i zarażać innych. Z kolei u osób z osłabioną odpornością lub poważnymi chorobami towarzyszącymi zakażenie adenowirusem może mieć ciężki przebieg³.

Drogi zakażenia i rozprzestrzenianie

Adenowirusy przenoszą się z człowieka na człowieka drogą kontaktową i kropelkową, a także poprzez skażone powierzchnie lub wodę. Do najczęstszych dróg zakażenia należą:

• Bliski kontakt z chorym – np. podanie ręki lub przebywanie w bliskiej odległości od osoby zakażonej.
• Droga kropelkowa (powietrzna) – wdychanie aerozolu zawierającego wirusa, powstającego przy kaszlu i kichaniu chorego.
• Kontakt z powierzchniami lub przedmiotami zanieczyszczonymi wydzielinami zawierającymi adenowirus – następnie dotknięcie ust, nosa lub oczu brudną ręką (np. zabawki, klamki, blaty).
• Droga fekalno-oralna – kontakt z wydalinami (np. przy przewijaniu dziecka zakażonego adenowirusem jelitowym) i przeniesienie wirusa do ust.
• Woda – rzadziej adenowirus może przenosić się przez wodę, np. kąpiel w słabo chlorowanym basenie lub zakażonym jeziorze może skutkować zapaleniem spojówek u kąpiących się.

Adenowirus jest stosunkowo odpornym patogenem. Wirusy te potrafią przetrwać poza organizmem przez długi czas – pozostają zakaźne na niektórych powierzchniach nawet przez wiele dni, a typowo stosowane środki dezynfekcyjne (np. alkohole) nie zawsze skutecznie je unieszkodliwiają¹. Do skutecznego odkażania zaleca się m.in. środki na bazie chloru lub wybielacze. Zakażony człowiek może zarażać innych jeszcze długo po ustąpieniu objawów – szczególnie dotyczy to osób o osłabionej odporności, u których stwierdza się wydalanie (tzw. siewstwo) adenowirusa przez tygodnie, a nawet miesiące, mimo braku objawów klinicznych¹.

Grupy ryzyka zakażeń adenowirusowych

Większość ludzi przechodzi zakażenia adenowirusowe w ciągu życia, najczęściej już w dzieciństwie. Pewne grupy są jednak szczególnie narażone na zakażenie lub cięższy przebieg choroby adenowirusowej:

• Małe dzieci – infekcje adenowirusowe najczęściej dotykają dzieci poniżej 5. roku życia. Młody wiek i nie w pełni dojrzały układ odpornościowy sprzyjają częstym zakażeniom w tej grupie wiekowej⁴. Dzieci w żłobkach i przedszkolach łatwo zarażają się nawzajem w bliskim kontakcie.
• Osoby z obniżoną odpornością – np. pacjenci po przeszczepach narządów, leczeni chemioterapią, z niedoborami odporności lub zakażeniem HIV. U takich osób adenowirus może wywołać uogólnione zakażenie wielu narządów, o ciężkim, czasem nawet zagrażającym życiu przebiegu³.
• Seniorzy i chorzy przewlekle – osoby w podeszłym wieku oraz pacjenci z przewlekłymi chorobami układu oddechowego (np. POChP, astma) lub krążenia (niewydolność serca itp.) są bardziej podatni na powikłania i cięższy przebieg infekcji adenowirusowej³.
• Osoby w miejscach zbiorowego pobytu – wirusy łatwo rozprzestrzeniają się wszędzie tam, gdzie ludzie przebywają w bliskim kontakcie. Ryzyko ognisk adenowirusów istnieje m.in. w żłobkach, internatach, koszarach wojskowych, domach opieki czy szpitalach. Opisywano np. ogniska zachorowań wśród rekrutów wojskowych (szczególnie przed wprowadzeniem szczepionki dla armii) oraz epidemie zapaleń spojówek na basenach publicznych⁴.

Objawy zakażenia adenowirusami

Okres wylęgania (inkubacji) adenowirusa wynosi zwykle od około 2 dni do nawet 2 tygodni. Po tym czasie mogą pojawić się objawy choroby. Spektrum objawów jest szerokie i zależy od miejsca zakażenia oraz typu adenowirusa. Do najczęstszych zespołów chorobowych wywoływanych przez adenowirusy należą:

• Zakażenia dróg oddechowych: Najpowszechniejsza postać. Objawia się katarem, kaszlem, bólem gardła, gorączką i ogólnymi objawami przeziębienia lub grypy. Adenowirusy mogą powodować zapalenie gardła i migdałków (anginę wirusową), zapalenie krtani i tchawicy (krup u dzieci), zapalenie oskrzeli, a nawet zapalenie płuc¹. U małych dzieci częstym zespołem jest tzw. gorączka gardłowo-spojówkowa – jednoczesne zapalenie gardła z wysoką gorączką i zapaleniem spojówek. U osób z astmą infekcja adenowirusem może prowokować zaostrzenie objawów.
• Zakażenia układu pokarmowego: Niektóre adenowirusy atakują przewód pokarmowy, zwłaszcza u dzieci. Powodują wtedy zapalenie żołądka i jelit, objawiające się biegunką, wymiotami, nudnościami i bólami brzucha¹. Adenowirusy należą – obok rotawirusów i norowirusów – do ważnych czynników wywołujących biegunki wirusowe u dzieci. Typowo dolegliwości utrzymują się kilka dni i ustępują samoistnie.
• Zapalenie spojówek: Adenowirus jest jedną z najczęstszych przyczyn wirusowego zapalenia spojówek, znanego potocznie jako „czerwone oko” lub „zapalenie spojówek na basenie”. Objawia się ono zaczerwienieniem oczu, łzawieniem, podrażnieniem i surowiczą wydzieliną z oka. Często zajęte są oboje oczu (choć nie zawsze jednocześnie). Odmianą jest cięższe epidemiczne zapalenie rogówki i spojówek (EKC), które może występować w postaci małych epidemii, np. w klinikach okulistycznych – wówczas zmianom w spojówkach towarzyszy też zapalenie rogówki, powodując ból i pogorszenie widzenia. Adenowirusowe zapalenie spojówek jest wysoce zaraźliwe – wirusy łatwo przenoszą się przez ręce i skażone przedmioty (ręczniki, soczewki kontaktowe itp.), a chory może zarażać nawet przez 2-3 tygodnie od wystąpienia objawów.
• Inne rzadsze manifestacje: Adenowirusy mogą sporadycznie zakażać również inne narządy. U dzieci opisywano np. krwotoczne zapalenie pęcherza moczowego spowodowane przez niektóre typy (objawiające się krwiomoczem i podrażnieniem pęcherza). Bardzo rzadko dochodzi do zajęcia układu nerwowego – możliwe jest zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu, zwłaszcza u osób z niedoborami odporności. Opisano także zapalenie mięśnia sercowego związane z zakażeniem adenowirusem (np. u noworodków i osób z osłabioną odpornością). Na szczęście powyższe powikłania są bardzo rzadkie w przebiegu typowych zakażeń adenowirusowych.

Warto podkreślić, że obraz kliniczny infekcji adenowirusem bywa nieodróżnialny od innych infekcji wirusowych (np. grypy, RSV, rinowirusa czy nawet COVID-19). Dlatego na podstawie samych objawów nie zawsze da się ustalić pewnej diagnozy – konieczne może być wykonanie odpowiednich badań laboratoryjnych.

Diagnostyka laboratoryjna

Rozpoznanie zakażenia adenowirusem może zostać potwierdzone tylko dzięki badaniom laboratoryjnym, wykrywającym obecność wirusa lub reakcji organizmu na niego. Dostępnych jest kilka rodzajów testów diagnostycznych, różniących się czułością, czasem oczekiwania na wynik i zastosowaniem w praktyce klinicznej:

• Badania molekularne (PCR): Najczulszą metodą wykrycia adenowirusa jest test PCR (łańcuchowej reakcji polimerazy) wykonany na materiale od pacjenta. W teście tym wykrywa się DNA wirusa w próbce (np. wymazie). Obecnie często stosuje się metody PCR w czasie rzeczywistym (RT-PCR), które pozwalają wykryć nawet śladowe ilości materiału genetycznego wirusa w ciągu kilku godzin. Test PCR można wykonać z różnych próbek, w zależności od postaci klinicznej: najczęściej jest to wymaz z nosogardła lub gardła (przy infekcjach dróg oddechowych), wymaz z oka (przy zapaleniu spojówek) albo próbka kału (przy biegunce). W ciężkich, uogólnionych zakażeniach u osób z obniżoną odpornością wirusa poszukuje się też we krwi, moczu czy wycinkach tkanek. Testy PCR cechują się bardzo wysoką czułością i swoistością – są złotym standardem w diagnostyce adenowirusa⁵. Coraz częściej dostępne są one w formie tzw. paneli wielopatogenowych – pojedynczy test wykrywa jednocześnie wiele wirusów (np. panel respiratory dla wymazu z dróg oddechowych obejmuje adenowirusa, grypę, RSV, koronawirusy i inne; analogicznie panel jelitowy dla próbek kału itp.)⁵. Dzięki temu lekarz może jednym badaniem ustalić, który wirus jest przyczyną objawów pacjenta.
• Testy antygenowe: W diagnostyce niektórych adenowirusów stosuje się również szybkie testy wykrywające antygeny wirusa. Są to testy immunologiczne, które potrafią wykryć białka adenowirusa w próbce (np. w wymazie z gardła lub w kale). Przykładowo, w diagnostyce wirusowych biegunek u dzieci używane są szybkie testy immunochromatograficzne wykrywające jednocześnie rotawirusy i adenowirusy w kale. Testy antygenowe dają wynik szybciej (czasem w kilkanaście minut), ale są mniej czułe od testów PCR – mogą nie wykryć zakażenia, gdy ilość wirusa w próbce jest niewielka⁵.
• Badania serologiczne (przeciwciała): Innym podejściem jest oznaczanie we krwi pacjenta przeciwciał przeciw adenowirusom. Organizm wytwarza przeciwciała klasy IgM i IgG w odpowiedzi na zakażenie – ich obecność (szczególnie świeżo wytworzonych IgM) może świadczyć o przebytym niedawno lub trwającym zakażeniu. Jednakże diagnostyka serologiczna adenowirusów jest rzadko stosowana w praktyce klinicznej. Większość ludzi miała kontakt z adenowirusami we wcześniejszym życiu, więc wykrycie przeciwciał IgG świadczy jedynie o przebytym kiedyś zakażeniu. Z kolei pojawienie się nowych przeciwciał (serokonwersja) następuje stosunkowo późno, kiedy infekcja zdąży ustąpić. Dlatego badania serologiczne mają znaczenie głównie w badaniach epidemiologicznych lub diagnostyce powikłań po zakażeniu, a nie w ostrym okresie choroby.
• Hodowla wirusa (posiew): Adenowirusa można również wyhodować z próbki pacjenta w warunkach laboratoryjnych (na odpowiednich liniach komórkowych). Dawniej hodowla wirusowa była standardem diagnostyki, dziś jednak rzadko wykonuje się ją rutynowo – głównie ze względu na czasochłonność (wirus potrzebuje kilku dni na namnażanie) oraz dostępność szybszych metod (PCR, antygeny). Hodowla bywa wykorzystywana w celach naukowych, przy dochodzeniach epidemicznych lub do dalszej charakterystyki wirusa (np. oznaczenie serotypu/genotypu adenowirusa wywołującego ognisko epidemii)⁵.

Wybór metody diagnostycznej zależy od sytuacji klinicznej. W większości typowych przypadków zakażeń adenowirusowych o łagodnym przebiegu (np. przeziębienie u dziecka) nie jest konieczne wykonywanie specyficznych testów, ponieważ i tak nie zmieni to leczenia (które jest objawowe). Jednak w niektórych sytuacjach potwierdzenie adenowirusa badaniami laboratoryjnymi jest bardzo istotne – np. u pacjentów hospitalizowanych z zapaleniem płuc, u osób z ciężką biegunką odwodnionych w stopniu wymagającym leczenia w szpitalu czy u noworodków i osób z immunosupresją. Identyfikacja konkretnego patogenu pozwala wtedy wykluczyć inne przyczyny (np. bakterie wymagające antybiotyku), wdrożyć odpowiednie środki ostrożności przed przeniesieniem zakażenia na innych oraz – w przypadku pacjentów z grup ryzyka – rozważyć specjalistyczne terapie.

Znaczenie potwierdzenia zakażenia w laboratorium

Diagnostyka laboratoryjna odgrywa ważną rolę w postępowaniu z zakażeniami adenowirusowymi, choć jej zastosowanie zależy od kontekstu klinicznego. W wielu łagodnych infekcjach u zdrowych pacjentów lekarz może postawić przypuszczalną diagnozę kliniczną (np. wirusowe zapalenie gardła) bez zlecania testów – zwłaszcza w sezonie zwiększonej zachorowalności lub gdy wykluczono inne przyczyny. Zdarzają się jednak sytuacje, gdy potwierdzenie adenowirusa jest bardzo pomocne lub wręcz konieczne:

• Różnicowanie z innymi chorobami: Objawy zakażenia adenowirusem mogą naśladować np. grypę, COVID-19, zakażenie bakterią Streptococcus (anginę) czy wywołane innymi wirusami zapalenie spojówek. Wynik testu potwierdzającego adenowirusa pozwala upewnić się co do przyczyny choroby. Ma to wpływ na leczenie – np. dodatni wynik testu wirusowego u pacjenta z zapaleniem gardła pozwoli odstąpić od niepotrzebnego antybiotyku, a potwierdzenie adenowirusowej natury zapalenia spojówek uzmysłowi, że krople z antybiotykiem nie przyspieszą wyleczenia (gdyż to infekcja wirusowa).
• Ciężki przebieg choroby: U osób wymagających hospitalizacji (np. z powodu zapalenia płuc, ciężkiego zapalenia jelit z odwodnieniem czy zapalenia mózgu) ustalenie, że przyczyną jest adenowirus, może mieć wpływ na dalsze decyzje terapeutyczne. Choć nie ma swoistego leku na adenowirus (o czym niżej), to u pacjentów w ciężkim stanie zawsze rozważa się różne opcje – np. modyfikację leczenia immunosupresyjnego, podawanie preparatów krwi (immunoglobulin) czy w ostateczności zastosowanie leków przeciwwirusowych off-label. Taka decyzja wymaga jednak najpierw pewnej diagnostyki.
• Pacjenci z niedoborami odporności: U osób po przeszczepach, z chorobami hematologicznymi, w trakcie chemio- i radioterapii itp., nawet pozornie banalna infekcja wirusowa może się szybko uogólnić i stanowić zagrożenie. W tych grupach standardem jest często aktywne poszukiwanie patogenów (np. wykonywanie paneli PCR) przy gorączce lub innych objawach zakażenia. Wczesne wykrycie adenowirusa pozwala np. intensywniej monitorować takiego pacjenta, rozważyć redukcję immunosupresji, a przy wysokim poziomie wiremii – wdrożyć leczenie przeciwwirusowe zanim dojdzie do poważnych powikłań.
• Ogniska epidemiczne: W sytuacji wystąpienia licznych zachorowań o podobnym obrazie (np. grupa dzieci w szkole z objawami zapalenia spojówek, czy kilku pacjentów w jednym szpitalu z zapaleniem płuc) potwierdzenie laboratoryjne pozwala zidentyfikować patogen odpowiedzialny za ognisko. Informacja, że jest to adenowirus, pomaga służbom medycznym zastosować ukierunkowane działania zapobiegawcze (np. izolacja chorych, dezynfekcja specjalnymi środkami) i uspokoić pacjentów co do braku specyficznego leczenia (antybiotyki nie pomogą na wirusa, ale też często choroba ustępuje samoistnie). W przypadku epidemicznych zachorowań prowadzi się też czasem bardziej zaawansowane analizy, jak typowanie genetyczne adenowirusa, aby sprawdzić czy wszystkie przypadki są spowodowane tym samym szczepem wirusa – takie badania wykonują już jednak wyspecjalizowane laboratoria referencyjne.

Podsumowując, diagnostyka laboratoryjna adenowirusów jest narzędziem pomocniczym, z którego korzysta się wtedy, gdy wynik badania wpłynie na dalsze postępowanie lub jest istotny z punktu widzenia zdrowia publicznego. W prostych infekcjach u zdrowych osób testy często nie są potrzebne, natomiast w grupach ryzyka i ciężkich przypadkach stanowią ważny element opieki medycznej.

Leczenie i profilaktyka

Leczenie zakażeń adenowirusowych jest w większości przypadków objawowe i wspomagające. Obecnie nie ma zatwierdzonych, specyficznych leków przeciwwirusowych działających bezpośrednio na adenowirusy dostępnych dla ogółu pacjentów¹³. Oznacza to, że nie istnieje odpowiednik np. leku antygrypowego czy antybiotyku, który mógłby skrócić lub zatrzymać infekcję adenowirusową. Na szczęście u osób z prawidłową odpornością choroby te zazwyczaj ustępują samoistnie. Podstawowe zasady leczenia obejmują:

• Odpoczynek i nawadnianie: W czasie infekcji ważne jest pozostanie w domu, odpowiednia ilość snu i picie płynów, aby zapobiec odwodnieniu (zwłaszcza przy gorączce czy biegunce).
• Łagodzenie gorączki i bólu: W razie potrzeby można stosować dostępne bez recepty leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe (np. paracetamol, ibuprofen) w dawkach odpowiednich do wieku – pomagają one poczuć się lepiej i obniżyć gorączkę¹. Należy zawsze przestrzegać dawkowania podanego na ulotce lub zaleconego przez lekarza.
• Leczenie objawów miejscowych: W przypadku kataru pomocne mogą być krople lub spray do nosa z solą fizjologiczną; przy bólu gardła – tabletki do ssania lub płukanki; przy zapaleniu spojówek – sztuczne łzy do przemywania oczu. Wszystkie te środki łagodzą dolegliwości, ale nie przyspieszają eliminacji wirusa.
• Obserwacja przebiegu: Większość infekcji adenowirusowych mija w ciągu kilku dni do dwóch tygodni. Jeśli objawy utrzymują się dłużej, nasilają się lub pojawiają się niepokojące sygnały (np. wysoka gorączka > 5 dni, trudności z oddychaniem, oznaki odwodnienia, silny ból w klatce piersiowej czy zaburzenia świadomości), konieczna jest konsultacja lekarska. Powikłania są rzadkie, ale czujność jest wskazana zwłaszcza u małych dzieci i osób starszych.
• Leczenie specjalistyczne w ciężkich przypadkach: U pacjentów hospitalizowanych z powodu ciężkich zakażeń adenowirusowych (np. zapalenia płuc wymagającego tlenoterapii, zapalenia mózgu, niewydolności wielonarządowej) leczenie prowadzi się w warunkach intensywnej terapii, wspomagając niewydolne układy (np. respiratorem przy niewydolności oddechowej). W takich przypadkach, po konsultacji specjalistycznej, bywa stosowane eksperymentalnie leczenie przeciwwirusowe – przykładowo lek cidofowir (przeciwwirusowy stosowany zwykle w innych chorobach) podawany był u pacjentów z ciężkimi zakażeniami adenowirusowymi³. Należy jednak podkreślić, że leki te nie są oficjalnie zatwierdzone do leczenia adenowirusów, ich skuteczność nie została potwierdzona w dużych badaniach, a stosuje się je wyłącznie w sytuacjach zagrożenia życia, rozważając ryzyko i korzyści.

Profilaktyka zakażeń adenowirusowych opiera się przede wszystkim na przestrzeganiu zasad higieny oraz zdrowych nawykach ograniczających szerzenie się wirusów. Oto kluczowe elementy zapobiegania:

• Higiena rąk: Częste i dokładne mycie rąk wodą z mydłem (zwłaszcza po kontakcie z potencjalnie zakaźnymi wydzielinami, przed jedzeniem, po skorzystaniu z toalety czy przewinięciu dziecka) to podstawowa i najskuteczniejsza metoda zapobiegania wielu infekcjom, w tym adenowirusowym. W warunkach braku dostępu do wody można stosować środki do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu (choć wobec adenowirusów nie są one tak skuteczne jak mycie ręczne, mogą zmniejszyć ryzyko).
• Unikanie kontaktu w czasie infekcji: Osoba chora powinna, o ile to możliwe, pozostać w domu, unikać bliskiego kontaktu z innymi (przytulania, podawania ręki, wspólnego używania naczyń itp.), zasłaniać usta maseczką lub chusteczką przy kaszlu/kichaniu oraz często myć ręce. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko przekazania wirusa domownikom czy współpracownikom. Dotyczy to zarówno dorosłych, jak i dzieci (chore dziecko powinno zostać w domu, by nie zarażać rówieśników w przedszkolu).
• Dezynfekcja powierzchni: W otoczeniu chorego należy regularnie czyścić i dezynfekować powierzchnie oraz przedmioty, których dotyka (klamki, blaty, zabawki, piloty itp.). Pamiętajmy, że adenowirusy mogą długo przetrwać na przedmiotach – staranne sprzątanie z użyciem odpowiednich środków (np. roztworu z chlorem, wybielacza lub innych środków dezynfekcyjnych skutecznych wobec wirusów bezosłonkowych) pomaga usunąć zagrożenie.
• Bezpieczne korzystanie z basenów: Ponieważ opisywano ogniska zapalenia spojówek spowodowane adenowirusem w źle dezynfekowanych basenach, ważne jest utrzymywanie odpowiedniego poziomu chloru w publicznych pływalniach. Jako użytkownicy basenów również powinniśmy dbać o higienę – brać prysznic przed i po wejściu do wody, unikać połykania wody z basenu, a w razie objawów infekcji oczu powstrzymać się od korzystania z takich miejsc.
• Szczepienia: Nie istnieje obecnie szczepionka dla ogółu społeczeństwa przeciw adenowirusom. Szczególnym przypadkiem jest szczepionka wojskowa – w USA dostępna jest szczepionka doustna przeciw adenowirusom typu 4 i 7, podawana tylko rekrutom wojskowym w ramach programu ochrony przed infekcjami oddechowymi¹. Szczepionka ta zawiera żywego osłabionego wirusa i nie została dopuszczona do użytku w cywilnej populacji (brak danych o bezpieczeństwie u osób z obniżoną odpornością itp.). Poza tym w badaniach klinicznych trwają prace nad szczepionkami wektorowymi z adenowirusów (wykorzystywanymi do innych celów, np. w niektórych szczepionkach przeciw COVID-19 użyto zmodyfikowanych adenowirusów zwierzęcych jako wektorów), jednak na choroby wywoływane ludzkimi adenowirusami nie dysponujemy na razie dostępnym szczepieniem.

Na koniec warto podkreślić, że dla większości pacjentów zakażenie adenowirusem nie jest groźne i kończy się pełnym wyzdrowieniem. Kluczem jest właściwa opieka objawowa i higiena, aby przejść chorobę bez komplikacji i nie zarazić innych. W grupach ryzyka konieczna jest wzmożona czujność i – w razie potrzeby – diagnostyka oraz nadzór lekarski. Dzięki świadomości objawów, dróg szerzenia i metod prewencji możemy skuteczniej chronić siebie i swoich bliskich przed zakażeniami adenowirusowymi.