Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV - human papillomavirus) to mały, nieosłonięty wirus DNA z rodziny Papillomaviridae, infekujący błony śluzowe i skórę1. HPV jest bardzo powszechny - ryzyko zakażenia w ciągu życia szacuje się na ok. 50% u aktywnych seksualnie osób2. Większość infekcji przebiega bezobjawowo i mija samoistnie w ciągu ok. 2 lat2.
Istnieje kilkaset typów HPV; niektóre - tzw. niskoonkogenne (np. typy 6 i 11) - wywołują brodawki płciowe, a inne - wysokoonkogenne (szczególnie typy 16 i 18, ale też 31, 33, 45, 52, 58 itp.) - związane są z rozwojem zmian przednowotworowych i nowotworów. HPV odpowiada za niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy (>99%)2; typy 16/18 wywołują ok. 70% tych nowotworów. Poza szyjką macicy HPV może powodować również raka pochwy, sromu, odbytu oraz częściowo gardła i krtani1.
Drogi zakażenia
Zakażenie HPV przenosi się głównie drogą płciową przez kontakt skórny (np. stosunek płciowy, kontakty oralne)2. Ponieważ infekcje często nie dają żadnych objawów, mogą być nieświadomie przekazywane partnerom. U kobiet zakażenie najczęściej występuje po rozpoczęciu współżycia (szczyt wśród 15-25 lat). Niektóre zakażenia mogą jednak utrzymywać się przewlekle; przewlekła infekcja typem wysokoonkogennym zwiększa ryzyko rozwoju zmian dysplastycznych (CIN) i raka szyjki macicy.
Profilaktyka
Ważne środki zapobiegania to bezpieczne zachowania seksualne (używanie prezerwatywy) i - przede wszystkim - szczepienia przeciw HPV. Międzynarodowe zalecenia (CDC/WHO) rekomendują szczepienie dzieci obu płci w wieku ok. 9-14 lat (najlepiej 11-12 lat), z późniejszym "doszczepianiem" do 26. roku życia3. W Polsce szczepienia HPV są zalecane dla dziewcząt i chłopców przed kontaktem seksualnym. Szczepienie chroni przed zakażeniem najgroźniejszymi typami wirusa i znacząco zmniejsza zachorowalność na raka szyjki macicy oraz inne nowotwory związane z HPV.
Badania diagnostyczne
Wykrycie infekcji HPV i ocena ewentualnych zmian przedrakowych odbywa się głównie w ramach badań przesiewowych (screeningowych) i diagnostycznych. Dostępne badania to przede wszystkim:
- Cytologia szyjkowa (Pap test, wymaz na szkiełku lub płynny LBC) - tradycyjne badanie, w którym pod mikroskopem ocenia się komórki pobrane z tarczy szyjki macicy. To klasyczna metoda przesiewowa raka szyjki macicy. Jednak ma ograniczoną czułość - czasem nie wychwytuje wszystkich nieprawidłowości - i może wymagać powtórzeń2. Obecnie coraz częściej używa się cytologii na podłożu płynnym (LBC), która poprawia jakość preparatu.
- Molekularne testy na obecność HPV (testy DNA/RNA) - wykrywają materiał genetyczny wirusa w komórkach szyjki. Przykładem jest test Roche Cobas 4800 HPV (PCR), który identyfikuje 14 wysokoonkogennych genotypów HPV - w tym oddzielnie typy 16 i 18 (najbardziej onkogenne) i grupę pozostałych typów HR (31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 66, 68)2. Testy HPV mają bardzo wysoką czułość - wykrywają ponad 95% zakażeń onkogennymi typami wirusa - i są obecnie uznawane za skuteczniejsze niż sama cytologia4. W wielu krajach (w tym docelowo w Polsce) testy HPV stają się podstawą programu badań przesiewowych.
- Badania uzupełniające (kolposkopia i biopsja) - w przypadku nieprawidłowych wyników cytologii lub dodatniego testu HPV, ginekolog może zalecić kolposkopię - oglądanie szyjki powiększonym obrazem - oraz pobranie wycinka (biopsji) do dalszych badań histopatologicznych. Umożliwia to dokładną ocenę obecności zmian dysplastycznych (CIN) lub wczesnego raka.
Kiedy wykonać badania?
Badanie cytologiczne i molekularne można wykonywać profilaktycznie u zdrowych pacjentek według zaleceń (w Polsce obecnie w wieku 25-59 lat w odstępach co kilka lat) lub diagnostycznie, gdy pojawią się niepokojące objawy (np. nietypowe krwawienia, pieczenie) czy nieprawidłowy wywiad (np. pozytywny wynik poprzedniej cytologii). Dzięki wprowadzeniu testów HPV do pakietu badań przesiewowych (razem z cytologią na podłożu płynnym) zwiększa się wykrywalność wczesnych zmian przedrakowych42.
Podsumowanie
Pacjentka może wykonać w laboratorium między innymi wymaz z szyjki macicy do cytologii (Pap) oraz test molekularny HPV DNA. Oba badania nie są bolesne (podobnie jak zwykła cytologia) i dostarczają komplementarnych informacji2. Regularne badania kontrolne są kluczowe, gdyż wczesne wykrycie wysokoonkogennego zakażenia i wczesnych zmian cytologicznych pozwala skutecznie zapobiegać rozwojowi raka. Pamiętaj także o szczepieniu - to najskuteczniejszy sposób ochrony przed groźnymi skutkami infekcji HPV3.
Badania które możesz zlecić w Santelab
- HPV wysokiego ryzyka – panel genotypów (HPV)
- HPV – wymaz, panel 37 typów
- Cytologia szyjki macicy cienkowarstwowa (LBC)
Przypisy
- Cao, F., Li, Y.-Z., Zhang, D.-Y., Wang, X.-Y., Chen, W.-X., Liu, F.-H. i Wu, Q.-J. (2024). Human papillomavirus infection and the risk of cancer at specific sites other than anogenital tract and oropharyngeal region: an umbrella review. EBioMedicine, 104, 105155. https://doi.org/10.1016/j.ebiom.2024.1051551.11.2
- Smolarz, B., Samulak, D., Szyłło, K., Makowska, M., Romanowicz, H., Kojs, Z. i Michalska, M. M. (2019). Cobas 4800 HPV detection in cervical samples of Polish women. Współczesna Onkologia, 23(2), 92-95. https://doi.org/10.5114/wo.2019.858802.12.22.32.42.52.62.72.8
- Hopfer, S., Phillips, K. K.-D., Weinzierl, M., Vasquez, H. E., Alkhatib, S. i Harabagiu, S. M. (2022). Adaptation and dissemination of a National Cancer Institute HPV vaccine evidence-based cancer control program to the social media messaging environment. Frontiers in Digital Health, 4, 819228. https://doi.org/10.3389/fdgth.2022.8192283.13.2
- Zarankiewicz, N., Zielińska, M., Kosz, K., Kuchnicka, A. i Ciseł, B. (2020). High-risk HPV test in cervical cancer prevention - present and future. Journal of Pre-Clinical and Clinical Research, 14(3), 80-84. https://doi.org/10.26444/jpccr/1264324.14.2